Πώς μπορούμε να αναπτύξουμε τον δημιουργικό τρόπο σκέψης;

Στο σημερινό σύνθετο κόσμο που ζούμε όπου οι πληροφορίες, τα προσόντα και οι επιστημονικές δεξιότητες δεν είναι πλέον αρκετά, ίσως το πιο σημαντικό πράγμα που πρέπει όλοι να κάνουμε είναι να μάθουμε πώς να σκεφτόμαστε. Πρέπει να μάθουμε να σκεφτόμαστε όχι μόνο κριτικά, αλλά και δημιουργικά. Δυστυχώς η κοινωνία μας ποτέ δεν έχει δώσει την πρέπουσα προσοχή στα θέματα αυτά. Ο πατροπαράδοτος τρόπος σκέψης είναι στοχαστικός αναλυτικός και κριτικός. Αυτό όμως σήμερα δεν αρκεί. Αν μπορούσαμε να μάθουμε κάποιες απλές τεχνικές και μεθόδους για την ανάπτυξη δεξιοτήτων δημιουργικής σκέψης, τότε σίγουρα θα μπορούσαμε να προχωρήσουμε ένα βήμα πιο μπροστά.

Θα έλεγα ότι η αρχή μπορεί να γίνει από τα σχολεία, όπου οι μαθητές δεν θα παίρνουν μόνο απλές γνώσεις, αλλά θα πρέπει να μάθουν πώς να σκέφτονται. Το να διδάξουμε στα παιδιά πώς να σκέφτονται είναι ίσως το πιο σημαντικό πράγμα που μπορούμε να κάνουμε γι’ αυτά.

Στα σχολεία μας μαθαίνουμε τους μαθητές να «αντιδρούν» στο υλικό το οποίο τους ετοιμάζουμε. Δηλαδή, τους δίνουμε βιβλία, κείμενα και όλες τις απαραίτητες πληροφορίες και τους καλούμε να εργαστούν βασιζόμενοι στο υλικό που εμείς τους ετοιμάσαμε. Aν τώρα οι μαθητές έχουν αφομοιώσει καλά το υλικό αυτό και μπορούν να το χρησιμοποιήσουν, τότε όλοι νιώθουμε ικανοποιημένοι και περήφανοι ότι έχουμε εκτελέσει το καθήκον μας.

Η πραγματική όμως ζωή δε ζητά μόνο γνώση, αλλά την ανάπτυξη ικανοτήτων δημιουργικής σκέψης. Η απόκτηση γνώσεων είναι μόνο η πρώτη φάση. Αυτή θα πρέπει να ακολουθείται από την δημιουργία νέων ιδεών. Αυτό δυστυχώς δεν το διδάσκουμε στα σχολεία κι έτσι έχουμε νομίζουμε ότι η γνώση από μόνη της είναι αρκετή. Επίσης, η εξυπνάδα από μόνη της δεν επαρκεί. Μπορεί ένας έξυπνος μαθητής να είναι άριστος στα μαθήματα, ωστόσο στην προσωπική και κοινωνική του ζωή να μην τα καταφέρνει καθόλου. Αυτό που λείπει λοιπόν είναι η σοφία. Είναι σημαντικό να τονίσουμε στο σημείο αυτό ότι η σοφία μπορεί να διδαχθεί. Είναι εντελώς λανθασμένη η άποψη, που έχει δυστυχώς επικρατήσει, ότι δηλαδή η σοφία έρχεται μόνο με την ηλικία και τις εμπειρίες. Η σοφία στηρίζεται στον τρόπο και το βαθμό που κάποιος αντιλαμβάνεται τα διάφορα πράγματα. Επομένως, αφού αυτό μπορεί να διδαχθεί, κάποιος μπορεί να βελτιώσει την ικανότητα αντίληψής του.

Έχοντας λοιπόν κατανοήσει και πιστέψει κάποιος ότι μπορεί να βελτιωθεί και να γίνει ένας δημιουργικά σκεπτόμενος άνθρωπος το πρώτο που θα σκεφτεί είναι αν υπάρχουν κάποιες τεχνικές που μπορεί να χρησιμοποιεί ώστε να σκέφτεται δημιουργικά. Η απάντηση ευτυχώς είναι θετική και μάλιστα εύκολοι και απλοί τρόποι, που ακόμη και ένα παιδί μπορεί να μάθει να χρησιμοποιεί.

Οι τεχνικές που αναφέρονται στη συνέχεια είναι εργαλεία σκέψης που οδηγούν την προσοχή μας σε συγκεκριμένη κατεύθυνση. Το πόσο σημαντικό είναι αυτό όλοι μπορούμε να το κατανοήσουμε διότι όλοι γνωρίζουμε ότι ένα από τα βασικότερα προβλήματα που συναντούμε στην προσπάθειά μας να σκεφτούμε είναι η εύκολη απόσπαση της προσοχής μας και η σύγχυση που επέρχεται όταν μεταπηδούμε από τη μία σκέψη στην άλλη. Προσπαθούμε δηλαδή να κάνουμε πολλά πράγματα ταυτόχρονα. Οι πληροφορίες μπερδεύονται με τη λογική, το συναίσθημα, τις ελπίδες μας, τις αμφιβολίες μας και τελικά επέρχεται η σύγχυση χωρίς να μπορούμε να καταλήξουμε πουθενά.

Η χρήση λοιπόν κάποιων τεχνικών που θα μας επιτρέψουν να κάνουμε ένα μόνο πράγμα σε κάθε δεδομένη στιγμή είναι φανερό ότι θα βελτιώσει και θα αναπτύξει τον τρόπο που σκεφτόμαστε. Το βασικό στοιχείο των μεθόδων αυτών είναι η απλότητα και η ευκολία με την οποία μπορεί κάποιος να τις χρησιμοποιήσει.

1) Κατιδεασμός / brainstorming (Alex Osborn, 1938): Brainstorming ή κατιδεασμός, όπως έχει επικρατήσει στα ελληνικά (έχουν προταθεί επίσης οι όροι : εγκεφαλοθύελλα, ιδεοβολή, ιδεοθύελλα και καταιγισμός αυθόρμητων ιδεών) είναι μία από τις παλαιότερες και πιο διαδεδομένες μεθόδος παραγωγής ιδεών. Ο κατιδεασμός, αποτελεί μια πρωτότυπη μέθοδο γρήγορης παραγωγής ιδεών από ένα ή περισσότερα άτομα (στην περίπτωση της ομάδας ο αριθμός των ατόμων πρέπει να είναι από 4-15, έτσι ώστε η ομάδα να λειτουργεί εύρυθμα) με σκοπό την επίλυση ενός πρακτικού προβλήματος. Η διαδικασία παραγωγής ιδεών με την μέθοδο του κατιδεασμού εξελίσσεται ως εξής:
Αρχικά, κατά τη φάση της προετοιμασίας καθορίζεται το πρόβλημα, συλλέγονται οι σχετικές πληροφορίες, μελετώνται και αναλύονται οι όψεις του προβλήματος.
Στη φάση της εφαρμογής της μεθόδου ενθαρρύνεται η ελεύθερη «πλοήγηση» στο χώρο της φαντασίας και του πιθανού. Οι συμμετέχοντες καλούνται να παράγουν όσο το δυνατόν περισσότερες, ασυνήθιστες, παράλογες και προκλητικές ιδέες μπορούν. Στη φάση αυτή δεν εξετάζεται η ορθότητα των ιδεών και δεν επιτρέπεται η άσκηση κριτικής και η αξιολόγηση. Στο τέλος αυτής της διαδικασίας, ενθαρρύνεται ο συνδυασμός και ο εμπλουτισμός των ιδεών της ομάδας (αν πρόκειται για ατομική εργασία, τότε αφού καταγράψουμε όλες τις ιδέες μας – χωρίς να τις λογοκρίνουμε– προχωράμε στη δεύτερη ανάγνωσή τους με σκοπό να τις οργανώσουμε μεταξύ τους συνδυάζοντας όσες είναι παρόμοιες, εμπλουτίζοντάς τες και απορρίπτοντας όσες δεν είναι διαχειρίσιμες – δε διαγράφουμε καμία ιδέα! κάπου στη συνέχεια μπορεί να μας χρειαστεί).Κατόπιν γίνεται η αξιολόγηση των ιδεών λαμβάνοντας υπόψη διάφορα κριτήρια (εξαρτάται από τη φύση του θέματος), όπως για παράδειγμα : η πρακτικότητα, το κόστος, ο απαιτούμενος χρόνος, οι επιπτώσεις στους εμπλεκόμενους και στο περιβάλλον, τα διαθέσιμα μέσα κτλ.

Τελευταίο στάδιο του κατιδεασμού είναι η επιλογή των αποτελεσματικότερων ιδεών για την επίλυση του προβλήματος.

Ο A.Osborn έχει θέσει 5 κανόνες, που πρέπει να τηρούνται κατά την εφαρμογή της τεχνικής του κατιδεασμού για να είναι αξιόπιστα τα αποτελέσματά της :

α. Απαγορεύεται η κριτική : Η αποτίμηση των προτεινόμενων ιδεών θα γίνει σε καταλληλότερο χρόνο. Δεν πρέπει, επ’ουδενί, η κριτική αξιολόγηση (π.χ. γέλια ή μορφασμοί) των νέων ιδεών να συμπίπτει χρονικά με τη δημιουργική παραγωγή τους.

γ.Ενθαρρύνεται η υπερβολική ή παράλογη διατύπωση ιδεών : Είναι πιο εύκολο να τιθασεύσουμε μια προκλητική και αλλόκοτη ιδέα από το να απογειώσουμε μια συμβατική.

δ. Επιμένουμε στην παραγωγή όσο το δυνατόν περισσότερων ιδεών : Βασικός στόχος της τεχνικής του κατιδεασμού είναι η όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ποσότητα καταγεγραμμένων ιδεών διότι έτσι αυξάνεται η πιθανότητα να αναδειχθούν πρωτότυπες και αξιοποιήσιμες ιδέες.

ε. Στηρίζουμε την επέκταση και τη βελτίωση των παραγόμενων ιδεών : Πέρα από τις ιδέες που έχει διατυπώσει το κάθε μέλος της ομάδας, για να διευρυνθεί ο κατάλογος των προτεινόμενων ιδεών, παροτρύνονται τα μέλη να αναζητήσουν τρόπους, ώστε να συμπληρώσουν / τροποποιήσουν τις ιδέες των διπλανών τους, ακόμη και τις δικές τους. Εν ολίγοις, προσθέτουν στην κάθε ιδέα τη δική τους έμπνευση και κάνουν, όπου είναι εφικτό, συνδυασμούς.

5. Αξιολόγηση των προτεινόμενων ιδεών : Κατά το τελευταίο στάδιο εφαρμογής του κατιδεασμού γίνεται η κριτική αξιολόγησή των παραγόμενων ιδεών. Τα κριτήρια που χρησιμοποιούνται είναι : η χρησιμότητα, το κόστος, οι συνέπειες για τους εμπλεκόμενους, η επιβάρυνση του περιβάλλοντος, κ.α.

σύννεφα

1β) Ο αντίστροφος κατιδεασμός :

Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες παραλλαγές της τεχνικής του brainstorming είναι ο αντίστροφος κατιδεασμός. Σύμφωνα μ’αυτή, το αρχικό ερώτημα τίθεται με το αντίθετό του. Π.χ: Το αρχικό ερώτημα «πώς μπορούμε να μειώσουμε τη μόλυνση της γης;», διατυπώνεται ως εξής : «πώς μπορούμε να αυξήσουμε τη μόλυνση της γης;»

Αντιστρέφοντας το παραπάνω ερωτήμα, έρχονται στο «φως» νέες καταστάσεις που επιτείνουν το πρόβλημα κι έτσι, από την αντίθετη πλευρά, μπορούμε να πλουτίσουμε τον κατάλογο των πιθανών λύσεων.

αντίστροφος κατιδεασμός

2) Οι 73 ερωτήσεις SCAMPER που κεντρίζουν τη δημιουργική σκέψη: Ο Alex Osborn (1963) προσπαθώντας να διευκολύνει τη δημιουργική παραγωγή πρωτότυπων λύσεων για ένα πρόβλημα, πρότεινε την ακόλουθη λίστα ερωτήσεων, γνωστή ως «Ερωτήσεις SCAMPER» :

Άλλες χρήσεις: Νέοι τρόποι χρησιμοποίησης, είτε όπως είναι είτε με μικρή τροποποίηση.

Προσαρμογές: Με τι άλλο μοιάζει; Ποιες άλλες ιδέες γεννά στο μυαλό μας; Τι παλαιότερο παράλληλο μας θυμίζει; Ποιον μπορώ να μιμηθώ; Ποιον μπορώ να αντιγράψω; Υπάρχει προηγούμενο στην Ιστορία; Άλλη οπτική γωνία;

Μεγεθύνσεις (πρόσθεση, πολλαπλασιασμός): Τι να προστεθεί; Ισχυρότερο; Μεγαλύτερο;Πλατύτερο; Υψηλότερο; Συχνότερο; Μεγαλύτερης αξίας; Διπλασιασμός; Πολλαπλασιασμός; Υπερβολή;Super; Jumbo; Μεγιστοποίηση; Πρόσθετα συστατικά;

Σμικρύνσεις (αφαίρεση, διαίρεση): Τι να αφαιρεθεί; Μικρότερο; Ελαφρότερο; Αραιότερο; Κοντύτερο; Βραδύτερο; Συμπύκνωση; Διχοτόμηση; Ελαχιστοποίηση; Υποβάθμιση; Τα μέρη να είναι πτυσσόμενα/σπαστά; Κομμάτιασμα;

Τροποποιήσεις: Αλλαγή χρώματος, κίνησης, ήχου, οσμής, μορφής, σχήματος, ρυθμού, χρόνου, χρονοδιαγράμματος; Άλλη αρχή; Άλλο τέλος; Άλλο φύλο; Αλλαγή σημασίας; Άλλες αλλαγές;

Αντικαταστάσεις: Ποιος άλλος αντί αυτού; Άλλα υλικά; Άλλος τρόπος; Άλλη προσέγγιση; Άλλος τόπος; Άλλος χρόνος; Άλλη κινητήρια δύναμη; Άλλη διαδικασία; Άλλος τόνος; Άλλος ήχος; Άλλη φωνή;

Αναδιευθετήσεις: Ανταλλαγή μερών; Το πρώτο να γίνεται τελευταίο; «Οι έσχατοι, πρώτοι!»; Άλλος σχηματισμός; Άλλη διαρρύθμιση; Άλλη ακολουθία;

Αντιστροφές: Το αντίθετο; Το αντίστροφο; Το έξω-μέσα; Το πάνω-κάτω; Ανταλλαγή ρόλων; Αντιμετάθεση θετικού-αρνητικού; Αντιμετάθεση αιτίου-αποτελέσματος;

Συνδυασμοί: Συνδυασμός στοιχείων, μερών, ιδεών, σκοπών; Ποιο μίγμα; Ποιο κράμα; Ποια συλλογή; Άλλη σύνθεση; Συγχώνευση;

3) Τεχνική «κατάλογος χαρακτηριστικών»: Η τεχνική αυτή «γεννήθηκε» το 1978 από τον Crawford, ο οποίος προσπαθούσε να βελτιώσει ποιοτικά ένα προϊόν (πνευματικό ή υλικό). Η εφαρμογή στην πράξη της τεχνικής «κατάλογος χαρακτηριστικών» περνά μέσα από τα ακόλουθα στάδια: στο πρώτο στάδιο, συγκεντρώνουμε και καταγράφουμε όσο το δυνατόν περισσότερα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του προϊόντος που εξετάζουμε, και στο δεύτερο, μελετούμε μία προς μία τις καταγραφές, αναζητώντας τρόπους βελτίωσής τους, ώστε να φτάσουμε στο επιθυμητό προϊόν.

4) Whiting / Προκρούστειοι συνδυασμοί: Εισηγητής της τεχνικής «προκρούστειοι συνδυασμοί», που θεωρείται μια επέκταση της τεχνικής «κατάλογος χαρακτηριστικών», είναι ο Allen (1962). Χαρακτηριστικό γνώρισμα και των δύο τεχνικών είναι η καταγραφή και εν συνεχεία η αξιοποίηση όσο περισσότερων γνωρισμάτων τού προϊόντος έχουμε στη διάθεσή μας. Η ειδοποιός διαφορά τους βρίσκεται στο ότι, στη μεν τεχνική «κατάλογος χαρακτηριστικών», προσπαθούμε να τροποποιήσουμε τα γνωρίσματα του προϊόντος που έχουμε καταγράψει, ενώ στην τεχνική «προκρούστειοι συνδυασμοί», επιδιώκουμε να σχηματίσουμε όσο το δυνατόν περισσότερους συνδυασμούς των καταγεγραμμένων γνωρισμάτων.

5) Lateral thinking / Πλάγια σκέψη: Το 1967, o de Bono στην προσπάθεια του να απεγκλωβίσει το νου από την «κάθετη σκέψη», επινόησε την «πλάγια σκέψη». Η κάθετη σκέψη επεξεργάζεται ήδη υπάρχουσες ιδέες, ενώ η πλάγια σκέψη παράγει νέες ιδέες. Όπως ο ίδιος είπε: «Η κάθετη σκέψη ασχολείται με το σκάψιμο μιας τρύπας πιο βαθιά. Η πλάγια σκέψη ασχολείται με το σκάψιμο της τρύπας κάπου αλλού».

6) Συνεκτική μέθοδος (συμβολική αναλογία, αλληγορίες, οξύμωρο σχήμα): H συνεκτική μέθοδος χρησιμοποιεί την αναλογική σκέψη, μια από τις κεντρικότερες λειτουργίες της συγκλίνουσας σκέψης, προκειμένου να παράγει δημιουργικές και πρωτότυπες ιδέες. Δημιουργός της είναι ο Gordon (1961). Ο μικρός βαθμός πολυπλοκότητας που έχει, επιτρέπει την εφαρμογή της απ’ όλα τα πνευματικά και πολιτιστικά στρώματα της κοινωνίας. Για την εφαρμογή της συνεκτικής μεθόδου χρησιμοποιούνται τέσσερα είδη αναλογικών σχέσεων :

6α) Άμεση αναλογία: Είναι η διαδικασία εκείνη που μας επιτρέπει να οικειοποιούμαστε γνώσεις, τεχνικές και τρόπους συμπεριφοράς από διαφορετικούς τομείς. Από τις χαρακτηριστικότερες περιπτώσεις άμεσης αναλογίας είναι η «βιονική μέθοδος», στην οποία ψάχνουμε να βρούμε αντίστοιχους τρόπους επίλυσης ενός προβλήματος μ’ αυτούς που συναντάμε στη φύση, δηλαδή στα ζώα, στα πουλιά, στα λουλούδια κ.ά.

6β) Προσωπική αναλογία: Σύμφωνα με τη διαδικασία αυτή προσπαθούμε να μπούμε στη θέση κάποιου άλλου και να βιώσουμε το πρόβλημά του όσο γίνεται πιο κοντά. Με άλλα λόγια η προσωπική αναλογία είναι ένα είδος «Jeu des rôles», δηλαδή «παιχνίδι ρόλων».

6γ) Συμβολική αναλογία: Με τη συμβολική αναλογία επιδιώκουμε να περιγράψουμε και να χρωματίσουμε συναισθηματικά μια κατάσταση, κάνοντας χρήση συμβολικών εικόνων και αλληγοριών. Τη συναντάμε συχνά στη Λογοτεχνία, στις Καλές Τέχνες και στη διαφήμιση. Πολλές φορές, η συμβολική αναλογία ενδέχεται να πάρει τη μορφή «οξύμωρου σχήματος», όπου δύο σημασιολογικά αντίθετες λέξεις ή φράσεις εκφέρονται μαζί, για να δηλώσουν ένα βαθύτερο νόημα.

6δ) Φανταστική αναλογία: Η φανταστική αναλογία είναι μια διαδικασία, στην οποία χρησιμοποιούμε, χωρίς κανέναν περιορισμό, ιδανικές, φανταστικές καταστάσεις, για να δώσουμε πρακτικές λύσεις σε ένα πρόβλημα, στο οποίο οι άλλες τεχνικές έχουν αποτύχει.

inspiring minds inspiring li

Ο τρόπος, για να γίνετε δημιουργικοί και να επιτύχετε, είναι να διπλασιάσετε το ποσοστό των αστοχιών σας (Thomas Watson, ιδρυτής της IBM)